Nomen est omen

 

Voetbalvereniging NEO

De naam is een teken maar wist u dat er zelfs een voetbalclub bestaat (in het Twentse Borne) met die naam? Wel afgekort tot NEO, maar toch wat raadselachtig. Want die clubnaam mag dan een teken zijn, maar waarvan? Op de site van de vereniging kon ik de verklaring niet vinden. Hopelijk vinden de leden het wel een veelbetekenende naam. Verder ga ik er maar vanuit dat de in dit blogje voorkomende namen op dat vlak wel betekenis hebben. Doorgaans figureren bij dit onderwerp aptoniemen, een naam die op de één of andere wijze aansluit bij de bezigheden van de naamdrager. Zo ook in dit blog. Maar inmiddels heb ik nog een paar categoriën bedacht en daarover ook geschreven. Het zijn de contraptoniem en de provoniem. De eerste groep bestaat uit namen die op wat voor manier dan ook tegengesteld zijn aan de naamdrager. De tweede groep zijn mensen met een achternaam die kennelijk noopt tot het schrijven over een bepaald onderwerp gerelateerd aan die naam. Een beetje ingewikkeld maar u ziet vanzelf wat ik bedoel. Daar gaan we.

De Vereniging van Ouders van Couveusekinderen had geen beter bestuurslid kunnen kiezen. Ik schat in dat hij goed zal bevallen.

Mijnheer De Kleine verdient een dubbele vermelding in de categorie aptoniemen en wel omdat hij ook nog kinderarts is. Dat zouden we dan een aptwoniem kunnen noemen. Mogelijk gaat iemand mij dan van het gebruik van anglicismen beschuldigen. Mocht dat zo zijn, dan wil ik die beschuldiging nog wel helpen aandikken.

NRC 12-4-2018

Na lezing hiervan kan ik niet anders concluderen dan dat Yvonne Staples niet meer is. Wat daar leuk aan is? Het is een variant van 'een naaimachine naait, en een nietmachine niet'. Voor de niet native speakers van dit blog, een staple is een niet(je).

Deze man heeft waarschijnlijk een dijk van een baan gehad.

Een vice admiraal én vlootvoogd van de Koninklijke Marine heeft een wel weinig bemoedigende naam.

In deze rouwadvertentie wordt ook gememoreerd dat de vlootvoogd een 'geliefd [...] leider' is geweest. Bij die uitdrukking krijg ik altijd een beetje de kriebels. Het is een term die ik associeer met dictators en dat soort weinig democratisch volk. Die vinden zelf steevast dat ze die status hebben bereikt, waarschijnlijk omdat ze bij verkiezingen met veel applaus en een overweldigende meerderheid van 99,9% worden herkozen.

Website knack.be d.d. 30-3-2018

Waar het synoniem kist voor vliegtuig vandaan komt, kan ik slechts raden. Het zal uit de begindagen van de luchtvaart komen toen vliegtoestellen nog goeddeels uit materialen als hout bestonden. 

En dan nu over naar de provoniemen. Dat zijn dragers van familienamen die kennelijk het schrijven over en/of het zich bemoeien met aan de naam gerelateerde onderwerpen in de hand werken. Neem bijvoorbeeld een wethouder in Breskens die wat over de visafslag te melden heeft. Niet bijzonder, zult u zeggen maar misschien wel als u weet wat haar achternaam is.

NRC 12-7-2021

Ik moest het ook even opzoeken maar een poissonnier is een (Franse) visboer.

Mevrouw Van de Wiel roept wielrenners op snelheid te minderen.

NRC 24-7-2020

Jan van der Heijden schrijft over voormalig brandweercommandant van Amsterdam Leen Schaap.

NRC 7-10-2019

Als genealogisch geïnteresseerde zou ik wel graag willen weten of er een verband is tussen deze Jan en die andere Jan van der Heijden (1637-1712) die in 1677 octrooi kreeg op de door hem uitgevonden brandspuit. Frappant is dat ook uitvinder Jan zich al met de organisatorische aspecten van de Amsterdamse brandweer bezig hield. In een publicatie uit 1688* wordt genoemd:

"Van der Heyden en zoon doen uit de doeken hoe de brandweer in Amsterdam georganiseerd is. De stad is verdeeld in districten, elk met een eigen brandspuit. Die districten zijn zodanig gekozen 'datter [...] by ieder Brand zes Spuiten [...] worden gebragt'. Om te zorgen dat de brandweerlieden zich haasten, zijn er premies voor de eerste, tweede en derde brandspuit die ter plaatse komt, en de trompetter op de meest nabije toren moet behalve 'brand blazen' ook een licht uitsteken, zodat de spuitgasten weten waar ze moeten zijn."

Was het in vroeger dagen gebruikelijk dat beroepen overgingen van vader op zoon op zoon enz., ook nu is dat kennelijk nog het geval, ook bij bedrijfskundigen. Want zo mag je beide Jannen toch wel noemen.

Ene Van Vlijmen heeft het over de scherpe tanden van dieren.

NRC 19-9-2020

Zou daar de uitdrukking vlijmscherp vandaan komen?

Contraptoniemen zijn wat schaarser dan de andere twee categoriën. Het is dus een kwestie van veel en oplettend lezen. Maar meneer Hemelrijk maakt het me niet al te lastig door als ongelovige over een gelovige te schrijven.

NRC 3-1-2022

Ik vraag me toch af of mensen zelf zo'n tegenstelling ook opvalt.

Tot slot nog een echte. Als je voetballer bent en Bakboord heet, dan vind ik dat je wel op links moet spelen. Niet echter dit heerschap, hij speelt op rechts..

Uit; transfermarkt.nl

Misschien kan hij in overleg treden met de nabestaanden van schipper Van Overstag om te overwegen of hij niet een naamswijziging zou moeten aanvragen. 

Uit: Wiewaswie, BR Werkendam

Mijn advies? Stuurboord.

* https://www.kb.nl/themas/gedrukte-boeken-tot-1800/van-der-heyden-over-de-brandspuit : Beschrijving van de ordres en maniere van brandblussen tegenwoordig binnen Amsterdam gebruikelijk - 1688

Naamgrappen zijn niet leuk

Naamgrappen zijn niet leuk, zo wil de volksmond. Nou wil de volksmond wel meer waar ik het niet mee eens ben, zo ook dit. Toegegeven, sommige naamgrappen zijn flauw, andere ongepast. Maar neem nou het verschijnsel 'aptoniem', de (meestal) achternaam die bezigheden van de drager bevestigt of daar mee te maken heeft.
Of juist het tegenovergestelde, een achternaam die in tegenspraak is met het beroep of de bezigheden van de drager. Daar is geen begripsnaam voor, daarom heb ik zo'n naam 'contraptoniem' genoemd. Ik vind dat wel een mooie benaming ook al omdat een nieuw woord eigenlijk een contraptie is, een uitvindsel.
Dan is er nog een categorie mensen die meent te moeten schrijven over een onderwerp dat enig verband heeft met hun achternaam. De term die ik daarvoor bedacht heb is 'provoniem'*, een (achter)naam die bij de drager aan de naam gerelateerde [schriftelijke] uitingen uitlokt/oproept. Maar misschien is er wel een betere benaming en, zoals politiewoordvoerders in het programma 'Opsporing verzocht' steevast zeggen, die horen wij dan graag.

Om maar met die laatste groep te beginnen, als je een naam hebt zoals deze schrijver, dan moet je natuurlijk over Feyenoord schrijven.

UIt: NRC 30-3-2016

Het subtiele verschil tussen een musicus en muzikant is gefundenes Fressen voor iemand met de klassieke naam Strauss.

Uit: NRC 4-8-2018

Deze briefschrijver zal ook tijdens zijn werkzame leven wel te maken hebben gehad met grapjes over zijn naam, al dan niet achter zijn geüniformeerde rug. En dat hij nu nog over criminaliteit schrijft is dus niet zo verbazingwekkend.

Uit: NRC 28-10-2017

Uit: NRC 4-8-2018

Dat een Dick over dat ding schrijft, tja, daar kan ik me nou vrolijk over maken.

Het minste dat je van de volgende briefschrijver kunt zeggen is dat hij strijdlustig is. Zijn familienaam duidt daar al op.

Uit: NRC 29-7-2014

Veel mooier dan de volgende kan je ze niet krijgen. Een dame met zo'n achternaam die over de piemeltjes van Fokke en Sukke schrijft!

Uit: NRC 27-9-2018

Dat deze dame er echt werk van maakt, moge blijken uit een eerdere ingezonden bijdrage van haar hand van 8-1-2016. Daarin schrijft zij met enige spijt over vervelende ervaringen in het openbaar vervoer die aan haar voorbij gegaan zijn. Ook in dit blog werd zij al eerder gesignaleerd.

Over naar de wereld van de contraptoniem. Hij is niet meer in leven maar er was tot voor niet zo lang geleden een Philippijnse kardinaal met de naam Jaime Sin. Dat is op zich al leuk (zeker als je naast het Engels ook enige kennis van de Franse taal bezit) maar het is ook vragen om moeilijkheden, zeker in Engelssprekende landen. Voor wie niet zo thuis is in de Engelse taal, een cardinal sin is een doodzonde.

Bron: pinoystop.org

Nu we toch in het buitenland verzeild zijn geraakt, nog eentje van Italiaanse bodem. Kijkend naar de voetbalwedstrijd Olympique Marseille tegen Lazio Roma, meldde de verslaggever dat een bepaalde aanvaller zeer beweeglijk was. Eigenlijk een overbodige mededeling, aan stilstaande aanvallers heb je niet zoveel. Maar goed, deze aanvaller deed zijn eigen naam wel heel weinig eer aan. Hij heet 'Immobile' oftewel 'onbeweeglijk'.

Bron: transfermarkt.nl

En als laatste categorie, de aptoniemen. Als je daar op gaat letten, kom je ze echt regelmatig tegen. Ze komen zelfs zo vaak voor dat de sociaal-psycholoog Raymond Smeets in 2009 een studie aan het nomen est omen** heeft gewijd. En hij concludeert dat er wel degelijk een zekere samenhang is tussen bepaalde familienamen en het gekozen beroep. Voor de hieronder genoemde voorbeelden geldt dat voor de volle 100%, die samenhang is er!

Een goed aptoniem heeft geen uitleg nodig. Zo ook deze:

En deze:

Het staat niet erg duidelijk op het uithangbord maar bestudering levert op dat hier tandems te koop of te huur zijn. De firmanaam is Dubbeld.

Tot slot een gelegenheidsaptoniem. Mijnheer Butter wint in 1950 ƒ10.000 in de Blue Band wedstrijd. De ouderen onder de lezers weten zeker nog wel dat dit ooit een margarinemerk was van Unilever. Ook hier speelt de volksmond een rol(letje). Aan tafel zullen maar weinig mensen zeggen, geef mij de margarine eens aan. Dan heeft men het gewoon over 'boter'.

Uit: De Heerenveensche Koerier, 3-8-1950

En een familielid scoort nog ƒ 2.500, in 1950 een klein kapitaaltje (om er maar eens een pleonasme tegenaan te gooien)! Overigens zou een dergelijke publicatie, met de adressen van de met name genoemde winnaars, vandaag, in verband met alle privacywetgeving, niet meer toegestaan zijn. Het kan verkeren.

Nog even terug naar het begin, ik laat het aan de lezer om bovenstaande naamgrappen al dan niet "leuk" te vinden. Voor mij geldt in ieder geval dat alleen al het verzamelen en hier signaleren van aptoniemen enz., mij vreugde geeft. En dan mag verder elke volksmond er het zijne van denken, ieder z'n meug.

* Afgeleid van het Latijnse provocetis, dat betekent 'uitlokken' en het Griekse onuma, hetgeen 'naam' betekent.
** De naam is een voorteken