Nomen est omen

 

Voetbalvereniging NEO

De naam is een teken maar wist u dat er zelfs een voetbalclub bestaat (in het Twentse Borne) met die naam? Wel afgekort tot NEO, maar toch wat raadselachtig. Want die clubnaam mag dan een teken zijn, maar waarvan? Op de site van de vereniging kon ik de verklaring niet vinden. Hopelijk vinden de leden het wel een veelbetekenende naam. Verder ga ik er maar vanuit dat de in dit blogje voorkomende namen op dat vlak wel betekenis hebben. Doorgaans figureren bij dit onderwerp aptoniemen, een naam die op de één of andere wijze aansluit bij de bezigheden van de naamdrager. Zo ook in dit blog. Maar inmiddels heb ik nog een paar categoriën bedacht en daarover ook geschreven. Het zijn de contraptoniem en de provoniem. De eerste groep bestaat uit namen die op wat voor manier dan ook tegengesteld zijn aan de naamdrager. De tweede groep zijn mensen met een achternaam die kennelijk noopt tot het schrijven over een bepaald onderwerp gerelateerd aan die naam. Een beetje ingewikkeld maar u ziet vanzelf wat ik bedoel. Daar gaan we.

De Vereniging van Ouders van Couveusekinderen had geen beter bestuurslid kunnen kiezen. Ik schat in dat hij goed zal bevallen.

Mijnheer De Kleine verdient een dubbele vermelding in de categorie aptoniemen en wel omdat hij ook nog kinderarts is. Dat zouden we dan een aptwoniem kunnen noemen. Mogelijk gaat iemand mij dan van het gebruik van anglicismen beschuldigen. Mocht dat zo zijn, dan wil ik die beschuldiging nog wel helpen aandikken.

NRC 12-4-2018

Na lezing hiervan kan ik niet anders concluderen dan dat Yvonne Staples niet meer is. Wat daar leuk aan is? Het is een variant van 'een naaimachine naait, en een nietmachine niet'. Voor de niet native speakers van dit blog, een staple is een niet(je).

Deze man heeft waarschijnlijk een dijk van een baan gehad.

Een vice admiraal én vlootvoogd van de Koninklijke Marine heeft een wel weinig bemoedigende naam.

In deze rouwadvertentie wordt ook gememoreerd dat de vlootvoogd een 'geliefd [...] leider' is geweest. Bij die uitdrukking krijg ik altijd een beetje de kriebels. Het is een term die ik associeer met dictators en dat soort weinig democratisch volk. Die vinden zelf steevast dat ze die status hebben bereikt, waarschijnlijk omdat ze bij verkiezingen met veel applaus en een overweldigende meerderheid van 99,9% worden herkozen.

Website knack.be d.d. 30-3-2018

Waar het synoniem kist voor vliegtuig vandaan komt, kan ik slechts raden. Het zal uit de begindagen van de luchtvaart komen toen vliegtoestellen nog goeddeels uit materialen als hout bestonden. 

En dan nu over naar de provoniemen. Dat zijn dragers van familienamen die kennelijk het schrijven over en/of het zich bemoeien met aan de naam gerelateerde onderwerpen in de hand werken. Neem bijvoorbeeld een wethouder in Breskens die wat over de visafslag te melden heeft. Niet bijzonder, zult u zeggen maar misschien wel als u weet wat haar achternaam is.

NRC 12-7-2021

Ik moest het ook even opzoeken maar een poissonnier is een (Franse) visboer.

Mevrouw Van de Wiel roept wielrenners op snelheid te minderen.

NRC 24-7-2020

Jan van der Heijden schrijft over voormalig brandweercommandant van Amsterdam Leen Schaap.

NRC 7-10-2019

Als genealogisch geïnteresseerde zou ik wel graag willen weten of er een verband is tussen deze Jan en die andere Jan van der Heijden (1637-1712) die in 1677 octrooi kreeg op de door hem uitgevonden brandspuit. Frappant is dat ook uitvinder Jan zich al met de organisatorische aspecten van de Amsterdamse brandweer bezig hield. In een publicatie uit 1688* wordt genoemd:

"Van der Heyden en zoon doen uit de doeken hoe de brandweer in Amsterdam georganiseerd is. De stad is verdeeld in districten, elk met een eigen brandspuit. Die districten zijn zodanig gekozen 'datter [...] by ieder Brand zes Spuiten [...] worden gebragt'. Om te zorgen dat de brandweerlieden zich haasten, zijn er premies voor de eerste, tweede en derde brandspuit die ter plaatse komt, en de trompetter op de meest nabije toren moet behalve 'brand blazen' ook een licht uitsteken, zodat de spuitgasten weten waar ze moeten zijn."

Was het in vroeger dagen gebruikelijk dat beroepen overgingen van vader op zoon op zoon enz., ook nu is dat kennelijk nog het geval, ook bij bedrijfskundigen. Want zo mag je beide Jannen toch wel noemen.

Ene Van Vlijmen heeft het over de scherpe tanden van dieren.

NRC 19-9-2020

Zou daar de uitdrukking vlijmscherp vandaan komen?

Contraptoniemen zijn wat schaarser dan de andere twee categoriën. Het is dus een kwestie van veel en oplettend lezen. Maar meneer Hemelrijk maakt het me niet al te lastig door als ongelovige over een gelovige te schrijven.

NRC 3-1-2022

Ik vraag me toch af of mensen zelf zo'n tegenstelling ook opvalt.

Tot slot nog een echte. Als je voetballer bent en Bakboord heet, dan vind ik dat je wel op links moet spelen. Niet echter dit heerschap, hij speelt op rechts..

Uit; transfermarkt.nl

Misschien kan hij in overleg treden met de nabestaanden van schipper Van Overstag om te overwegen of hij niet een naamswijziging zou moeten aanvragen. 

Uit: Wiewaswie, BR Werkendam

Mijn advies? Stuurboord.

* https://www.kb.nl/themas/gedrukte-boeken-tot-1800/van-der-heyden-over-de-brandspuit : Beschrijving van de ordres en maniere van brandblussen tegenwoordig binnen Amsterdam gebruikelijk - 1688

Een arts van naam

Aptoniemen, familienamen die iets te maken hebben met de bezigheden van de naamdrager, blijven mij vreugde geven. En je staat er verstelt van hoe vaak ze voorkomen. Zeker in z'n algemeenheid maar zelfs ook binnen een bepaalde beroepsgroep. Beroepsnamen behoren tot de oude namen. Al in de 14e eeuw onderscheidde men twee personen met een gelijke (voor)naam door aan een naam een bezigheid toe te voegen: Willem de leyendecker, Albert di smyd. De gewoonte om die toevoeging met een hoofdletter te schrijven, ontstond pas later. En als zo'n persoon dan weer een kind kreeg, dan werd die, bij vernoeming naar de vader, bv. Smits genoemd. De 'eind-s' staat dan voor 'de zoon van'. Het is in wezen dezelfde figuur die bij patronymen ontstaat (Alberts).
Deze post is gewijd aan de medische stand maar niet aan echte beroepsnamen. Maar, zoals duidelijk zal worden, de namen hebben wel iets met de wereld van de witte jas van doen.

De huisarts Bloed, nee, niet met dt, viert zijn 12,5 jarig jublileum en zijn personeel doet hem o.a. een taart cadeau. Dat moeten dan de bloeddonoren geweest zijn.

Het Urkerland 9-7-2018

Dokter De Vet houdt zich bezig met, het verbaast niet, obesitas en overgewicht. Als je dan een avond te weinig op de portiegroottes hebt gefocust, en je gaat 's morgens op de weegschaal staan, dan weeg je jezelf niet maar doe je aan gewichtsmanagement.

ntvd.media/auteurs

Aansluitend word je dan verwezen naar de diëtiste.

En mocht ook dat niet helpen, dan maar naar internist ...

... die je dan weer doorstuurt naar

En hij gebruikt natuurlijk het instrumentarium van collega

Mocht ook dat niet helpen, dan rest nog slechts de laatste mogelijkheid, en dat is je te wenden tot

Ook in de veterinaire wereld voelt men zich vrij om met allerlei naamassociaties in de publiciteit te treden. Hoewel, vrij?

.Ook als dierenarts moet je klein beginnen.

En als je eenmaal als schaap over de dam bent, komt de autoriteit vanzelf.

Credits:
Esculaap: door Evanherk, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=6059740

Naamgrappen zijn niet leuk

Naamgrappen zijn niet leuk, zo wil de volksmond. Nou wil de volksmond wel meer waar ik het niet mee eens ben, zo ook dit. Toegegeven, sommige naamgrappen zijn flauw, andere ongepast. Maar neem nou het verschijnsel 'aptoniem', de (meestal) achternaam die bezigheden van de drager bevestigt of daar mee te maken heeft.
Of juist het tegenovergestelde, een achternaam die in tegenspraak is met het beroep of de bezigheden van de drager. Daar is geen begripsnaam voor, daarom heb ik zo'n naam 'contraptoniem' genoemd. Ik vind dat wel een mooie benaming ook al omdat een nieuw woord eigenlijk een contraptie is, een uitvindsel.
Dan is er nog een categorie mensen die meent te moeten schrijven over een onderwerp dat enig verband heeft met hun achternaam. De term die ik daarvoor bedacht heb is 'provoniem'*, een (achter)naam die bij de drager aan de naam gerelateerde [schriftelijke] uitingen uitlokt/oproept. Maar misschien is er wel een betere benaming en, zoals politiewoordvoerders in het programma 'Opsporing verzocht' steevast zeggen, die horen wij dan graag.

Om maar met die laatste groep te beginnen, als je een naam hebt zoals deze schrijver, dan moet je natuurlijk over Feyenoord schrijven.

UIt: NRC 30-3-2016

Het subtiele verschil tussen een musicus en muzikant is gefundenes Fressen voor iemand met de klassieke naam Strauss.

Uit: NRC 4-8-2018

Deze briefschrijver zal ook tijdens zijn werkzame leven wel te maken hebben gehad met grapjes over zijn naam, al dan niet achter zijn geüniformeerde rug. En dat hij nu nog over criminaliteit schrijft is dus niet zo verbazingwekkend.

Uit: NRC 28-10-2017

Uit: NRC 4-8-2018

Dat een Dick over dat ding schrijft, tja, daar kan ik me nou vrolijk over maken.

Het minste dat je van de volgende briefschrijver kunt zeggen is dat hij strijdlustig is. Zijn familienaam duidt daar al op.

Uit: NRC 29-7-2014

Veel mooier dan de volgende kan je ze niet krijgen. Een dame met zo'n achternaam die over de piemeltjes van Fokke en Sukke schrijft!

Uit: NRC 27-9-2018

Dat deze dame er echt werk van maakt, moge blijken uit een eerdere ingezonden bijdrage van haar hand van 8-1-2016. Daarin schrijft zij met enige spijt over vervelende ervaringen in het openbaar vervoer die aan haar voorbij gegaan zijn. Ook in dit blog werd zij al eerder gesignaleerd.

Over naar de wereld van de contraptoniem. Hij is niet meer in leven maar er was tot voor niet zo lang geleden een Philippijnse kardinaal met de naam Jaime Sin. Dat is op zich al leuk (zeker als je naast het Engels ook enige kennis van de Franse taal bezit) maar het is ook vragen om moeilijkheden, zeker in Engelssprekende landen. Voor wie niet zo thuis is in de Engelse taal, een cardinal sin is een doodzonde.

Bron: pinoystop.org

Nu we toch in het buitenland verzeild zijn geraakt, nog eentje van Italiaanse bodem. Kijkend naar de voetbalwedstrijd Olympique Marseille tegen Lazio Roma, meldde de verslaggever dat een bepaalde aanvaller zeer beweeglijk was. Eigenlijk een overbodige mededeling, aan stilstaande aanvallers heb je niet zoveel. Maar goed, deze aanvaller deed zijn eigen naam wel heel weinig eer aan. Hij heet 'Immobile' oftewel 'onbeweeglijk'.

Bron: transfermarkt.nl

En als laatste categorie, de aptoniemen. Als je daar op gaat letten, kom je ze echt regelmatig tegen. Ze komen zelfs zo vaak voor dat de sociaal-psycholoog Raymond Smeets in 2009 een studie aan het nomen est omen** heeft gewijd. En hij concludeert dat er wel degelijk een zekere samenhang is tussen bepaalde familienamen en het gekozen beroep. Voor de hieronder genoemde voorbeelden geldt dat voor de volle 100%, die samenhang is er!

Een goed aptoniem heeft geen uitleg nodig. Zo ook deze:

En deze:

Het staat niet erg duidelijk op het uithangbord maar bestudering levert op dat hier tandems te koop of te huur zijn. De firmanaam is Dubbeld.

Tot slot een gelegenheidsaptoniem. Mijnheer Butter wint in 1950 ƒ10.000 in de Blue Band wedstrijd. De ouderen onder de lezers weten zeker nog wel dat dit ooit een margarinemerk was van Unilever. Ook hier speelt de volksmond een rol(letje). Aan tafel zullen maar weinig mensen zeggen, geef mij de margarine eens aan. Dan heeft men het gewoon over 'boter'.

Uit: De Heerenveensche Koerier, 3-8-1950

En een familielid scoort nog ƒ 2.500, in 1950 een klein kapitaaltje (om er maar eens een pleonasme tegenaan te gooien)! Overigens zou een dergelijke publicatie, met de adressen van de met name genoemde winnaars, vandaag, in verband met alle privacywetgeving, niet meer toegestaan zijn. Het kan verkeren.

Nog even terug naar het begin, ik laat het aan de lezer om bovenstaande naamgrappen al dan niet "leuk" te vinden. Voor mij geldt in ieder geval dat alleen al het verzamelen en hier signaleren van aptoniemen enz., mij vreugde geeft. En dan mag verder elke volksmond er het zijne van denken, ieder z'n meug.

* Afgeleid van het Latijnse provocetis, dat betekent 'uitlokken' en het Griekse onuma, hetgeen 'naam' betekent.
** De naam is een voorteken

Achter namen doen glim lachen

Kent u de website Signalering Onjuist Spatiegebruik? Het moge duidelijk zijn waar deze mensen voor dan wel tegen strijden hoewel er mensen schijnen te zijn die denken dat men zich daar verzet tegen de toenemende verspreiding van ruimteafval. Maar dit terzijde. Hoe lang deze gewoonte, ook bekend onder de naam 'Engelse ziekte', al rondwaart in de Nederlandse taal, ik weet het niet. Maar ik weet wel dat sommige woorden, aldus opgebroken, bij mij aanleiding geven tot een glimlach. Dezelfde gezichtsuitdrukking wil zich wel van mij meester maken bij het zien van sommige achternamen in combinatie met een activiteit of het beroep van die persoon. Laat ik met de laatste groep beginnen, de aptoniemen. Ik zet er een paar onder elkaar; verdere toelichting is veelal overbodig.

Je zou zweren dat het een gefabriceerd bericht is. Niet dus!

Zo heten en dan de baas zijn van de justitiële inrichtingen, je verzint het niet. Maar in eerste instantie keek ik meer op van de wijze waarop de man over een asielzoeker praat. Dat ziet hij kennelijk als iets dat je klaarmaakt voor transport... Alsof je het over een lading tomaten hebt. Overigens vertoont hij een grote gelijkenis met de bekende deskundige dr. R. Clavan.

Minister wie?

-

Uit: NRC 3-9-13

Ik denk niet dat ik iemand snel zal adviseren om voor 'iets lekkers' naar een McDrive te gaan. Wel is het raadzaam dat mijnheer Bril zich tot zijn opticien wendt. Misschien toch maar sterkere glazen? 

Voor dit soort humoristisch bedoelde stukjes, en dat zijn ze vaak ook , is het zaak e.e.a. zo kort en bondig mogelijk weer te geven. Daarom vraag ik me af wat de relevantie is van de mededeling 'op weg naar mijn zus'. De enige verklaring die ik kan verzinnen is dat er daar kennelijk niets lekkers is te krijgen. Nou, dat weet zus dan ook weer...

Tja, en dan die vreemde gewoon te om best aan de Nederlandse woord en op te knippen. Zo erg is het nog niet want meestal ontstaat er wel iets leesbaars maar wordt de betekenis wat anders. En soms onbedoeld geestig zoals deze. 

Uit: NU.nl 9-3-14

Zo'n koppenmaker moet de zaak natuurlijk aan de beschikbare ruimte aanpassen. De houder van een vals paspoort is misschien wel een 'valspaspoorthouder'. Maar ja, dat is geen woord dat in de van Dale voorkomt dus dan maar deze oplossing gekozen. Nou dekt de vlag de lading toch al niet. Het gaat hier om een gestolen paspoort en dat zal meestal niet vals zijn.

Uit: Castricums Weekblad 5-6-13

Hier heeft de koppenmaker de tekst niet (goed) gelezen want daar staat het wel juist. Mogelijk hield hij rekening met de naderende bouwvakvakantie.

Klokken luider

Tot slot het bewijs dat de Engelse ziekte niet alleen in Nederland voor komt (en niet: voorkomt) maar ook in Vlaanderen.

Een gevalletje onderbroeken lol.

Aptoniemen en andere misverstanden

Al een tijdje niet naar taal getaald. Soms gebeuren er dingen waardoor het even niet lukt. Maar aan elk writer's block komt een eind, zo ook aan deze. Vaak heb je slechts een geringe aanleiding nodig om weer geïnspireerd te raken. Zo kwam ik vanmiddag dit fraaie aptoniem* tegen. Ter verduidelijking, de TSA is de Transportation Security Agency, de Amerikaanse overheidsinstantie die o.a. verantwoordelijk is voor de beveiliging van luchthavens in de USA. Dus als je daar werkt en je heet John Pistole, dan is dat vragen om naamgrapachtige opmerkingen.

John Pistole

Nog zo'n Amerikaans naamgrapje. Het is geen echt aptoniem maar toepasselijk is het wel. Voor het goede begrip, het Engelse woord slaughter betekent o.a. zoveel als 'slachting' of 'bloedbad'.

Slaughter

Wanneer je een naam hebt als Arnaud Demaré, dan kan je eigenlijk alleen maar wielrenner worden. En zo geschiedde.

Demaré (NRC 26-8-13)

Vandaag kregen we deze reclameuiting in handen. Nou heb ik al moeite met 'alles wat'-zinsconstructies maar dat is niet de reden deze Hemazak hier te tonen. Het moge dan wel duidelijk zijn wat hier de bedoeling is, ik vraag me toch af wat er zou gebeuren indien ik bij de kassa staande zou houden dat Hema wel honderden, zo niet duizenden producten in de schappen heeft liggen die, ieder voor zich qua afmeting, wel in deze zak passen. En dat ik die daarom allemaal kan meenemen tegen een met 15% gekorte prijs. De marketing-afdeling van de Hema zou er goed aan doen wat minder dubbelzinnige teksten te verzinnen.

... alles wat in deze zak past.
Een zak met een dubbele bodem.

Je zou kunnen zeggen dat deze koppenmaker een tikfoutje heeft gepleegd maar ik heb toch meer de indruk dat hier een uitdrukking verkeerd gebezigd wordt. Een nood wordt gelenigd en niet geledigd. Maar ja, een nood ledigen klinkt ook wel een beetje plausibel. Dus daarom zal het de corrector (bestaat dat vak nog?) niet opgevallen zijn.

de nood ledigen (NRC 11-11-13)

Tot slot nog een kop uit de NRC van 21 oktober j.l. Alweer is de bedoeling van de koppenmaker wel duidelijk maar het resultaat blijft hilarisch (vind ik).

Meldkamer: "Hallo, met wie spreek ik?"

*Een aptoniem (afgeleid van Latijn aptus, "geschikt" en Grieks onuma, "naam") is een naam die aansluit bij hetgeen de drager van die naam in het dagelijks leven doet.